Πέμπτη, 23 Φεβρουάριος 2017 11:26

Έθιμα των Θεοφανείων στην Κεφαλονιά και την Ιθάκη - Οι χαμένοι Σταυροί τ΄ Αργοστολιού (εικόνες)

Η εορτή των Θεοφανείων στα νησιά της Κεφαλονίας & Ιθάκης. Ιδιαίτερα έθιμα από τις περιοχές μας, η βάφτιση στην Βρύση στο Ληξούρι και οι χαμένοι Σταυροί τ΄ Αργοστολιού.

 

Η Θεία Γέννηση Χριστού
Επέρασε και πάει
Μετά ημέρας δεκατρείς
Ενεφανίσθη πάλι.

Μικρό μικρό στη Βηθλεέμ
Σπήλαιο τον εδέχθη
Και τώρα άνδρας τέλειος
Στον Ιορδάνη τρέχει

Με ένα καμηλόδερμα
Ήτανε τυλιγμένος
Και με τη ζώνη του Χριστού
Ήταν περιζωσμένος

Εκοίταξα στον ουρανό
Και είδα δυο στεφάνια
Και με το καληνύχτισμα
Καλά σας Θεοφάνεια!


Ο Κεφαλλονίτης και ο Θιακός, φύση θαλασσινός λαός, εκτιμά πολύ αυτή τη γιορτή και την θεωρεί, ισάξια της Λαμπρής, κάτι που φαίνεται από τη γνωστή φράση του, «κάθε Φώτα και Λαμπρή». Για τους κατοίκους των νησιών μας, το άγιασμα των υδάτων είναι πολύ σημαντικό, γιατί έχουν το νου τους, στραμμένο στη θάλασσα. Γι’ αυτό έλεγαν: «να πέσει ο Σταυρός στη θάλασσα, να αγιάσουν τα νερά, να ταξιδεύουν καλύτερα τα καράβια».



Να ξημερώνει του Αγιασμού (5 Ιανουαρίου) γίνεται σχεδόν νυκτερινή ακολουθία στις εκκλησίες, και έπειτα ,αφού χαράξει η μέρα, οι παπάδες με αγιαστούρα γυρίζουν στα σπίτια και στα μαγαζιά της ενορίας τους, ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη». Έχουν για συντροφιά τους ένα παιδί, που κρατάει έναν σίκλο με τον αγιασμό. Οι πρασινάδες και τα άνθη από τα οποία είναι κατασκευασμένη η αγιαστούρα, είναι τα σύμβολα που διώχνουν τα δαιμονικά ή το κάθε αντίπαλο στοιχείο του χειμώνα. Συγχρόνως δείχνουν πως έρχεται η άνοιξη.


Στα νησιά μας πίστευαν πως τα παγανά όταν έβλεπαν τον παπά να αγιάζει, έλεγαν:

«φεύγετε, να φεύγουμε
κι έφτασ’ ο νταυρόπαπας
με την αγιαστήρα του
και με τη βρεχτήρα του!»
Ενώ ο κόσμος πιστεύει:
«Άγιασαν τα νερά παν τα παγανά»

Παλιά έβγαιναν και παρέες από παιδιά με το σικλάκι ή το πιγκιόνι , χωρίς τον παπά και άγιαζαν τα σπίτια και τα μαγαζιά. Ως συνήθως οι νοικοκυρές έριχναν μέσα στην κανάτα, μεταλλικά νομίσματα.



Οι τηγανίτες και τα τηγανόψωμα ήταν ένα συνήθειο για τα νησιά μας , την ημέρα αυτή. Επίσης ως φαγητό τα τσιγαρίδια , οι πίτες, αλλά και το βραστό με μοσχάρι ή τράγιο και γλυκό μηζηθρόπιτα . Το μεγάλο στρογγυλό ψωμί με σταυρό στην μέση και αμύγδαλα , λέγεται Φωτίτσα.

Η μέρα των Φώτων.

Το πρωί όλος ο κόσμος είναι στην εκκλησία, έχουν δε στο νου τους οι ενορίτες να δώσουν τον επίσημο μποναμά στον ιερέα τους, «την μάντσια του». Στις περισσότερες εκκλησίες των νησιών μας, οι ιερείς με τους επιτρόπους στήνουν ωραίο πάρκο της Βάπτισης . Επιστρατεύουν κάθε λογής πρασινάδες, ελατόκλαρα, φοίνικες και μούσκλια, ακόμη και κλαριά με πορτοκάλια για να κοσμήσουν όσο γίνεται επιβλητικά το πάρκο. Παλιά έβρισκαν ελατόχορτο από τον Αίνο και έστρωναν την επίπεδη επιφάνεια του πάρκου. Πάνω στο πάρκο και στα πλαϊνά του, οι πιστοί είχαν τοποθετήσει τα δοχεία τους για να βάλλουν μέσα τον αγιασμό τους.


Η Βάφτιση στο Ληξούρι (Στοιχεία του Παναγή Κουτουφά)

Το έθιμο που αρχίζει από τα χαράματα της ημέρας του Αγιασμού, μιας μέρας σημαντικής πριν των Φώτων, θέλει τις νοικοκυρές να ετοιμάζουν τηγανίτες και τηγανόψωμα, στα οποία έριχναν μέλι, ζάχαρη ή κότο… για κέρασμα στους επισκέπτες της ημέρας, αλλά και για την οικογένεια. Από το πρωϊ οι παπάδες όλων των ενοριών στο Ληξούρι, πήγαιναν στα σπίτια των ενοριτών τους, για τον αγιασμό της χρονιάς. Και στο σπίτι συνήθως, τους περίμενε όλη η οικογένεια με τα ρούχα τα «καλά» για να αγιάσει και το σπίτι και τους ίδιους, με το «ματσάκι» βασιλικό που βουτούσαν στον αγιασμό. Στο κάθε σπίτι, τον παπά και παιδί που κρατούσε το κανάτι με τον αγιασμό, μετά την σύντομη τελετή, τους περίμενε και το κέρασμα, κυρίως με τηγανίτες. Επίσης υπήρχε από παλιά, η συνήθεια στο κανάτι με τον αγιασμό, να ρίχνουν ένα χρηματικό ποσό σε κέρματα που πήγαινε στην εκκλησία και στο παιδί που βοηθούσε. Βέβαια, από κάποια στιγμή και μετά, όταν άρχισαν να κυκλοφορούν πιο πολλά χαρτονομίσματα, ο παπάς ή ο βοηθός, κράταγαν ένα μικρό χαρτοφύλακα και ο κόσμος, αναλόγως αν είχε χαρτονόμισμα ή κέρματα τα έριχνε στο κανάτι ή στον χαρτοφύλακα. Σήμερα βέβαια, έχει παραμεριστεί το κανάτι, αφού τα περισσότερα χρήματα που δίνονται, είναι σε χαρτονόμισμα και έτσι πάνε στον χαρτοφύλακα.



Την επόμενη ημέρα των Θεοφανείων τελείται και ο αγιασμός των υδάτων. Είναι η ημέρα –όπως αλλιώς λέμε - των Φώτων και μετά την θεία λειτουργία, γίνεται η βάφτιση σε δύο σημεία. Πρώτα γίνεται ο αγιασμός των υδάτων, στην θάλασσα μέσα στο λιμάνι και μετά η Φιλαρμονική, ο Δεσπότης, οι επίσημοι, κλήρος και λαός πορεύονται προς την Βρύση που βρίσκεται στο πάνω δεξιά μέρος της κεντρικής πλατείας του Ληξουριού. Είναι μεταξύ της Λεωφόρου και της Πλατείας. Εκεί γίνεται η τελετή του αγιασμού των υδάτων από τον Δεσπότη, μια τελετή που γινόταν και προσεισμικά. Οι εκκλησίες -και ιδιαίτερα ο Παντοκράτορας- ήταν στρωμένες με καλοφτιαγμένα πευκιά (χαλιά), στολισμένες με βασιλικό, μυρσίνες, φοινικόκλαρα και έλατα. Μετά την Θεία Λειτουργία στον Παντοκράτορα που τελειώνει λίγο αργότερα από τις άλλες εκκλησίες, συγκεντρώνονται παπάδες, ψαλτάδες, τοπικοί επίσημοι και μαζί η Φιλαρμονική πηγαίνουν προς την παραλία όπου παλαιότερα, αριστερά στην γωνία μπροστά στο Λιμεναρχείο, γινόταν η τελετή του αγιασμού των υδάτων και ο αρχιερατικός επίτροπος έριχνε τον σταυρό. Πριν από 15 περίπου χρόνια, ο μακαριστός Μητροπολίτης Κεφαλληνίας Σπυρίδωνας καθιέρωσε να έρχεται και στο Ληξούρι για τον αγιασμό των υδάτων.



Έτσι η τελετή γίνεται, μετά την αντίστοιχη τελετή στο Αργοστόλι. Ο Δεσπότης επιβιβάζεται στο φέρρυ μπώτ και μαζί με τους επισήμους έρχονται στο Ληξούρι, όπου εκεί επιβαίνουν και οι κληρικοί του Ληξουριού, οι επίσημοι και η Φιλαρμονική. Από το δίπλα μέρος του φέρυ, εκεί που είναι η κουπαστή και ο διάδρομος των επιβατών, ο δεσπότης αρχίζει την τελετή και ενώ ο κόσμος παρακολουθεί από την παραλία, ρίχνει στον σταυρό τρεις φορές στην θάλασσα ενώ η Φιλαρμονική παιανίζει, οι παπάδες και οι ψαλτάδες ψάλλουν και βάρκες, καϊκια και φέρυ σφυρίζουν, μέσα σε ένα κλίμα εορταστικό. Επίσης αφήνουν τα περιστέρια και κάποιοι νέοι, πέφτουν στα κρύα νερά για να βρούν το σταυρό. Βάρκες, καΐκια και κάθε λογής πλεούμενο κορνάρουν ως ένδειξη χαράς και συμμετοχής. Παλιότερα , όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Μ. Γερουλάνος στο βιβλίο του : “O Σταυρός ερρίπτετο εις την θάλασσα χωρίς να είναι προσδεδεμένος και ήτο ζήτημα φιλοτιμίας ποιος θα ήτο έτοιμος με τα ρούχα , ως είχε, να πέση εις την θάλασσα και να φέρη τον Σταυρόν.» Επίσης, τότε που οι εποχές ήταν πολύ δύσκολες, όσοι έπεφταν για να πιάσουν τον σταυρό, έβγαζαν δίσκο και ο κόσμος έριχνε ότι μπορούσε, σε κέρματα. Όπως ήταν βρεγμένοι, με τα νερά και τουρτουρίζοντας μέσα στο κρύο, γυρνούσαν με τον δίσκο στους περιπατητές αλλά και σε όσους ήταν καθισμένοι στα καφενεία και ο κόσμος ανταποκρινόταν, σύμφωνα με τις δυνατότητες τους. Στην συνέχεια γινόταν και ή άλλη βάφτιση –όπως είπαμε – στο πάνω μέρος της Πλατείας στην Δημόσια Βρύση, όπου όλοι πήγαιναν σε πομπή… και ο δεσπότης αγίαζε και εκεί τα νερά.


Στην Βαθύ η τελετή γίνεται στην παραλία , μπροστά από την πλατεία και στην Σάμη, μπροστά στην παραλία, όπως μας δείχνουν και οι φωτογραφίες, που μας έστειλαν ο Αποστολάτος Γιώργος και τα «Βλαχάτα Σάμης». Επίσης πολλές φορές, ο Σταυρός έπεφτε από καΐκι και όχι από την παραλία, όπως φαίνεται στην φωτογραφία του 1975 , με παπά τότε, τον Χρυσόστομο Αλεξάτο. Υπήρχε το έθιμο, οι βουτηχτές που έπεφταν στη θάλασσα να παίρνουν το Σταύρο και να γυρίζουν σπιτι σπιτι με έναν δίσκο με δενδρολίβανο και μανουσακια και να εύχονται «Χρόνια Πολλά» Οι πιστοί, αφού προσκυνούσαν τον Σταυρό έριχναν χρήματα στον δίσκο και ο Σταυρός γύριζε αργά το βράδυ στον ναό .


Η τελετή στο Αργοστόλι γίνεται μπροστά από την εκκλησία της Σισσιώτισας. Εκεί συνήθως στήνεται το πάρκο , το οποίο είναι στρωμένο με πευκιά και ντυμένο με μυρσίνες , δάφνες, φοινικόκλαρα και έλατα. Κάποιες φορές στήθηκε αψίδα στον Πόντε (στην γέφυρα) και ο σταυρός ρίφθηκε από αυτήν την αψίδα . Οι μουσικές έδιναν το σύνθημα , πως τελείωσε η λειτουργία και θα αρχίσει η « Βάφτιση» . Μπροστά λοιπόν από αυτήν την συμβολή της παραλίας και του «Πόντε» έρχονται οι βάρκες . Ενίοτε και με θαρραλέους βουτηχτάδες.



Από το βιβλίο του Αγγελοδιονύση Δεμπόνου βρίσκουμε τα εξής ιστορικά στοιχεία.

Ο ικανός βουτηχτής που κατάφερνε να πιάσει τον Σταυρό , τον έβαζε πάνω σε έναν δίσκο και τον περιέφερε στον κόσμο , ζητώντας τον οβολό τους, έθιμο παρόμοιο με αυτό που περιγράψαμε για το Ληξούρι και την Σάμη. Κάποιες φορές η περιφορά, δεν περιοριζόταν στον χώρο της τελετής, αλλά συνεχιζόταν και την επομένη μέρα στα μαγαζιά. Μέχρι και στην Λειβαθώ έφθασε μια χρονιά. Το 1909 στην ακολουθία και την ρίψη του Σταυρού, πρωτοστάτησε ο νεοαφιχθής ιεροκήρυκας της Μητρόπολης , Αρχιμανδρίτης Άνθιμος Λάππας, αφού απουσίαζε ο Μητροπολίτης Δαμασκηνός. Αλλά ο Σταυρός χάθηκε. Και ο Αρχιμανδρίτης δέχθηκε τα «πυρά» του κόσμου και του τότε τύπου , πως με το άστοχο και το πρωτόπειρο ρίξιμό του, έγινε η αιτία να καρφωθεί ο Σταυρός στον βούρκο και να χαθεί.

Στα Σύμμικτα του Τσιτσέλη αναφέρεται ότι το 1910, ο Επίσκοπος Κεφαλληνίας Δαμασκηνός, κατήργησε το έθιμο να ρίπτονται στην θάλασσα οι μεγάλοι ξύλινοι σταυροί και διέταξε , αντί αυτών, να βαπτίζονται μικροί σταυροί δεμένοι με κορδέλα. Η δεύτερη απώλεια Σταυρού στην Σισσιώτισα , συνέβη το 1922. Έσπασε η κορδέλα και όπως βρίσκουμε στην εφημερίδα «Τελώνιον» :

«πηδούν οι δύται με ορμή και φθάνουν στον πυθμένα
και ξενερώνουν άπρακτοι , με χέρια σταυρωμένα».

Τελικά ο Σταυρός ανασύρθηκε από τον Όθωνα Μαρκάτο ή Μπανιέρη , ο οποίος τον αναζήτησε μακρύτερα από το σημείο ρίψης, γνωρίζοντας τα ρεύματα του συγκεκριμένου σημείου του λιμανιού.


Τα στοιχεία προέρχονται από τα ακόλουθα βιβλία :
«Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, τόμος δεύτερος» Ηλία Τσιτσέλη
«Το Ληξούρι» Μαρίνου Γερουλάνου
«Κεφαλονίτικη πρόοδος» τεύχος Δεκ 1972, κείμενο Δημ. Σ. Λουκάτου
«Το Αργοστόλι διασκεδάζει» Αγγελοδιονύση Δεμπόνου
«Αργοστόλι η χαμένη πόλη» Σ. Αντωνάτου

Επίσης στοιχεία δόθηκαν από τους Παναγή Κουτουφά και Αποστολάτο Γιώργο.

Φωτογραφίες από τους Maria Abatielou , Mikaela Staveri, Tilemahos Karavias, Αποστολάτο Γιώργο (Πρίγκιπας) , Βλαχάτα Σάμης και Melis Antoniou.

Ευχαριστούμε όλα τα μέλη που συνεισέφεραν για την δημιουργία αυτού του άρθρου και σας ευχόμαστε «Καλή φώτιση».


Ορέστης Καππάτος
Κομπόγιο ιστορίας Κεφαλονιάς & Ιθάκης